Bozcaada'da Nesli Tehlikedeki Taş Mercan İçin Kuzey Ege'de İlk Transplantasyon

Bozcaada'nın Tuzburnu-İncirliada kıyısında, IUCN'nin nesli tehlike altında olarak sınıflandırdığı Taş Mercan (Cladocora caespitosa) üzerinde Kuzey Ege Denizi'ndeki ilk sert mercan transplantasyonu yapıldı. Balıkçılık baskısı ve çıpalama yüzünden bulunduğu zeminden kopan 50 mercan kolonisi (koralit), bilimsel yöntemlerle doğal yaşam alanına geri yerleştirildi. Bu, Türkiye denizlerinde nesli tehlikedeki bir sert mercan türüyle yapılan ikinci transplantasyon çalışması.

Uygulama, Sosyal İklim Derneği'nin Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi ile birlikte yürüttüğü “Bozcaada Mercan Resiflerinin Korunması” projesinin bir parçası. Nisan 2025 – Haziran 2026 arasında süren projenin bilimsel liderliğini Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Denizcilik Meslek Yüksekokulu öğretim üyesi Prof. Dr. H. Barış Özalp üstlendi; Dr. Senem Önen Tarantini, Dr. Alper Evcen ve gönüllü araştırmacı Yük. Biy. Simge Özalp da çalışmalara destek verdi. Proje, Conservation Collective, Türkiye Mozaik Foundation ve Sivil Toplum için Destek Vakfı iş birliğiyle kurulan Turquoise Coast Fund'ın (Turkuaz Kıyı Fonu) finansmanıyla gerçekleştirildi.

Ekip, 0–46 metre derinlikte 53 araştırma dalışı yaparak 904 metrekarelik alanda transekt-kuadrat ve fotokuadrat yöntemleriyle bir biyoçeşitlilik envanteri çıkardı. 10 farklı filuma ait 180 tür kayda geçti. Bunların 29'u uluslararası sözleşmeler (Barcelona, BERN), 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve IUCN Kırmızı Liste kapsamında nesli tehlike altında ya da hassas statüde; 8 tür ise bölgeden ilk kez bilim dünyasına rapor edildi. Kayda geçen hassas ve korunan türler arasında orfoz (Epinephelus marginatus), iribaş deniz kaplumbağası (Caretta caretta), Avrupa ıstakozu (Homarus gammarus) ve lahoz (Epinephelus costae) var; incelenen alanda 36 sünger, 49 balık ve 22 yumuşakça türü belirlendi. Deniz çayırları (Posidonia oceanica) ve korallijen habitatlarının sağlıklı yapısı, ekosistemin iyi durumda olduğunu gösteriyor.

Türkiye'nin Kuzey Ege'deki en büyük üçüncü adası olan Bozcaada, kıyılarındaki mercan resifleriyle Akdeniz'in en kritik denizel biyoçeşitlilik noktalarından birini barındırıyor. Taş Mercan, Akdeniz'de resif oluşturabilen az sayıdaki türden biri ve Tuzburnu'ndaki doğal resif, Hırvatistan'daki Mljet Ulusal Parkı ile İspanya'daki Columbrete Adaları'nın resifleriyle karşılaştırılabilecek nitelikte. Araştırma alanında 3.290'a varan mercan kolonisi sayılırken 67 ölü koloniye de rastlandı. Ölümlerin başlıca nedenleri dip ağı, ırgıp ve tekne çıpalaması. Resifi balıkçılık baskısından ve kaçak dalıştan korumak için bölgeye koruma şamandıraları yerleştirildi; şamandıralar ağ atmayı ve çıpalamayı sınırlamaya yardımcı oluyor.

Projenin toplumla buluşan ayağında çocuklarla kilden sualtı materyali ve sanat atölyeleri yapıldı; deniz canlılarına yaşam alanı olsun diye tasarlanan eserler, çıpalama ve ağ atımının resifte yarattığı tahribata dikkat çekmek için kullanıldı. Bozcaada Belediyesi ile düzenlenen oturumlarda yerel halka, balıkçılara ve yerel yönetime mercan resiflerinin ekolojik önemi anlatıldı; balıkçılarla sürdürülebilir avlanma yöntemleri, yerel yönetimle de bölgenin deniz koruma alanı statüsü kazanması için izlenecek yol konuşuldu. “Mercanların Sesi” adlı ses ve ışık enstalasyonu sergisi, türün korunmasının önemini izleyicilere aktardı. Sürecin tamamı bir belgesel filmle kayda geçirildi; ayrıca sualtı fotoğraf ve video arşivi ile bir bilimsel çalışma kitabı hazırlandı.

Proje ekibi, topladığı verilere dayanarak Tuzburnu Doğal Mercan Resif Bölgesi'nin Türkiye Deniz Koruma Alanları Sistemi'ne alınmasını ve kolonilerin en yoğun olduğu 904 metrekarelik alanda balıkçılığın tamamen yasaklanmasını öneriyor. Öneri, Kunming-Montreal Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi'nin 2030'a kadar kara ve deniz alanlarının en az yüzde 30'unun koruma altına alınmasını öngören 30×30 hedefiyle doğrudan örtüşüyor.