Ember raporu: Türkiye'de rüzgar ve güneş 2024'te yerli kömürden fazla elektrik üretti

Küresel enerji düşünce kuruluşu Ember'ın dördüncü Türkiye Elektrik Görünümü raporuna göre Türkiye'de rüzgar ve güneş santralleri 2024'te 62 TWh elektrik üreterek üst üste ikinci yıl yerli kömürün (47 TWh) önüne geçti. Bu üretim, yerli kömürün 2019'da ulaştığı 53 TWh'lik tarihi zirveyi de aşıyor; rapor bu yüzden durumun kalıcı olabileceğini belirtiyor. Rüzgar ve güneşin elektrik üretimindeki payı yüzde 18'e çıktı.

Artışın ana kaynağı güneş. Güneşten üretilen elektrik 2024'te bir önceki yıla göre yüzde 39 (7,3 TWh) arttı; yalnız bu ek üretim, Türkiye'nin 2018'deki toplam güneş üretimine (7,8 TWh) neredeyse eşit. Kurulu güneş kapasitesi 2022'de 10,9 GW iken 2024 sonunda 19,8 GW'a çıkarak neredeyse ikiye katlandı. Rüzgarda büyüme 2022'den sonra yavaşladı; yine de yüzde 11'lik payla Türkiye, İtalya (yüzde 8,5) ve Fransa (yüzde 7,7) gibi G7 ülkelerinin önünde. Güneşte ise daha düşük potansiyele sahip Polonya'nın gerisinde kalan Türkiye'yi 2024'te Romanya da geçti; benzer potansiyeldeki İtalya, İspanya, Portekiz ve Yunanistan'da güneşin payı yüzde 14 ile 22 arasında.

Fosil yakıtların elektrik üretimindeki payı yüzde 55'e inerek 1993'ten bu yana en düşük düzeye geriledi. Kömürden üretim 4 TWh artsa da kömürün payı yüzde 36,9'dan yüzde 35,6'ya düştü; doğal gazdan üretim ise 3 TWh (yüzde 4) azaldı. Türkiye yine de Avrupa'da kömürden en çok elektrik üreten ülke. Rapor bu yakıtların büyük ölçüde ithal edildiğine dikkat çekiyor: 2024'te kömürden elde edilen elektriğin yüzde 61'i ithal kömürle çalışan santrallerden geldi, tüm sektörlerde tüketilen doğal gazın yüzde 96'sı ithal edildi.

Hidroelektrik toplam üretimin yüzde 22'sini karşıladı ve 2023'e göre 11 TWh (yüzde 17) arttı. İlkbahardaki kuraklık akarsu santrallerinin üretimini düşürürken suyu depolayabilen barajlı santrallerin üretimi yükseldi. Rapor, yıldan yıla dalgalanan hidroelektriğin rüzgar ve güneş gibi tamamlayıcı kaynaklarla desteklenmesi gerektiğini belirtiyor.

Türkiye'nin COP29 sırasında açıkladığı 2035 kurulu güç hedefleri, mevcut rüzgar ve güneş kapasitesinin dört katına çıkarılmasını öngörüyor. Hedeflere ulaşılırsa 2035'te fosil kaynakların payı yüzde 20'nin altına inebilir, rüzgar ve güneşin payı yüzde 49'a çıkabilir. Ancak yeni kurulumlar şimdilik talep artışına yetişmiyor: son beş yılda talep 42 TWh artarken rüzgar ve güneşteki artış 31 TWh'te kaldı, aradaki fark ithal kömür ve doğal gazla kapatıldı. Ember Türkiye ve Kafkaslar Bölge Lideri Ufuk Alparslan, rüzgar ve güneşin yerli kömürü geçmesini enerji güvenliği açısından bir dönüm noktası olarak nitelendirdi; hem artan talebi karşılamak hem de ithal yakıtların yerini almak için bu kaynakların daha hızlı büyümesi ve yerli yenilenebilir kaynakların önünü açacak adımlar atılması gerektiğini söyledi.

Raporda hedeflere ulaşmak için şu öneriler yer alıyor:
• Bağlantı kapasitesinin artırılması: 2035'te güneşte 76,9 GW'a ulaşmak için her yıl 5,2 GW kapasite eklenmesi gerekiyor. Bunun için hedeflerde ilk kez yer alan yüksek voltajlı doğru akım (HVDC) iletim hattı, 90 bin km yeni şebeke bağlantısı ve 942 yeni trafo merkezinin hayata geçirilmesi önemli.
• Hibrit santrallerin kolaylaştırılması: Mevcut hidroelektrik ve rüzgar santrallerinin bağlantı kapasitesi güneş gibi ikinci bir kaynakla daha verimli kullanılabilir.
• İhalelerin iyileştirilmesi: 2025'ten itibaren her yıl yapılacağı duyurulan 2 GW'lık ihalelerde yerli oranı şartı, uzun izin süreçleri ve bağlantı kapasitesi bulma güçlüğü fiyatları aşağı çekiyor; bu da ihaleyle alınan projelerin hayata geçmesini zorlaştırabilir.
• Proje stokunun gözden geçirilmesi: Devreye girme ihtimali olmayan projeler iptal edilerek yeni bağlantı kapasitesi açılabilir.
• Yeni ihale türleri: Yüzer güneş ve denizüstü rüzgar santralleri için ihaleler düzenlenebilir.
• Komşu ülkelerle şebeke bağlantıları: Nahçıvan ile Azerbaycan anakarası arasındaki bağlantı ve ileride kurulabilecek Nahçıvan-Türkiye enterkonneksiyonu, Türkiye'yi Azerbaycan ve Orta Asya ile planlanan bağlantı projelerinin parçası yapabilir; iki ülke temiz enerji merkezi olarak elektrik ihracatından gelir elde edebilir.

Raporun Türkçesi: https://ember-energy.org/tr/analizler/turkiye-elektrik-gorunumu-2025