İzmir'deki pilot çiftliklerde iklime dayanıklı tarım: kompost, ekim nöbeti ve planlı otlatma

Buğday Ekolojik Yaşamı Destekleme Derneği, İzmir Köy-Koop ve İtalya'dan Deafal ile birlikte yürüttüğü İklim Dostu Çiftlikler projesinde İzmir'deki pilot çiftliklerde iklim krizine uyum için somut uygulamalar başlattı. Proje, küçük ölçekli çiftçileri eğitim ve danışmanlıkla destekleyerek kuraklığa ve aşırı hava olaylarına karşı daha dayanıklı hale getirmeyi amaçlıyor. Çalışma, Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti'nin mali desteğiyle Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın yürüttüğü İklim Değişikliğine Uyum Hibe Programı kapsamında uygulandı.

Projenin çıkış noktası, iklim krizinin tarımsal üretimi, su kaynaklarını ve gıda güvenliğini doğrudan tehdit etmesi. Artan sıcaklıklar, azalan yağış, düzensiz mevsim geçişleri, kuraklık, sel, don ve dolu verimi düşürüyor; bazı yerlerde üretimi tamamen durduruyor. Sulamaya bağımlı çiftçiler azalan sudan, tüm üreticiler de yükselen girdi maliyetlerinden etkileniyor ve bu durum sonunda tüketicinin gıdaya erişimine yansıyor. Proje ekibi çözümü iklime dayanıklı ürün desenlerinde, çiftçiden çiftçiye bilgi aktarımında, bütüncül planlamada ve yerel iş birliklerinde görüyor.

Her pilot çiftlikte önce uzmanlar mevcut durumu analiz etti, ardından düzenli danışmanlık ziyaretleri yapıldı. Uygulamalar köylere göre farklılaştı:
• Tire, Karateke: Sulama kooperatifinin binasında üreticilerle kompost sistemi kuruldu ve bakımı anlatıldı. Kompostun en az 100 dekarda damla sulamayla birlikte kullanılması hedefleniyor; uygulama çiftçilerin bitki besleme alışkanlıklarını değiştirmeye başladı.
• Ödemiş, Demircili: Su sorununun belirgin, yem bitkisi üretiminin yoğun olduğu köyde çok su tüketen silajlık mısır yerine Sudan sorgumunu içeren bir ekim nöbeti kuruldu. Tarlasını yılda üç kez süren üretici Mehmet Coşkun için toprağı olabildiğince az işleyen bir geçiş planı hazırlandı.
• Bergama, Çamavlu Merası: Mera padoklara bölündü, otlatma ve dinlenme süreleri belirlendi; çalılaşmayı önleyip bitki verimini artıracak yöntemlerle bir Bütüncül Arazi ve Otlatma Planı oluşturuldu.
• Bergama, Göçbeyli: Domates üretimi ve hayvancılık yapan M. Ali Fenercioğlu ile yeşil gübreleme ve ekim nöbeti üzerine çalışıldı; yapay meraya dönüştürdüğü arazi için güz ekimi ve karışık ot ekimi önerildi.
• Menemen, Emiralem: Ürün çeşitliliği ve ekim yoğunluğu yüksek olduğu için ekim nöbeti ve gübreleme programı hazırlandı. Çilekte sık görülen hastalıklar nedeniyle çilekten sonra ekilecek ürünler, toprak yorgunluğunu ve kök bölgesinde patojen birikimini azaltacak biçimde seçildi.
• Ödemiş, Bıçakçı: Kestane üreticisi Muzaffer Konuk'un arazisinde bitki atıklarının yerinde toprağa kazandırılması ve hastalığa dayanıklı türlerin kullanımı konuşuldu.

İzmir'deki gözlemler ve üretici görüşmeleri, domates, mısır ve pamuk gibi çok su tüketen ürünlerde ciddi verim ve gelir kaybı olduğunu gösterdi. Proje bu yüzden daha az su isteyen, kuraklığa dayanıklı türleri öneriyor: nohut, fasulye ve mercimek gibi baklagiller ile adaçayı, kekik ve lavanta gibi tıbbi-aromatik bitkiler biyolojik çeşitliliği ve toprak sağlığını destekliyor. Bunların bir kısmı azot bağladığı için kimyasal gübre ihtiyacını ve maliyeti de düşürüyor.

Ürün değişikliğinin yanında önerilen diğer adımlar şunlar: münavebenin yaygınlaştırılması, malç ve örtü bitkisi kullanımı, yoğun toprak işlemenin bırakılması, kompost ve yerel biyolojik materyallerle toprağın organik maddesinin artırılması, damla sulama gibi tasarruflu sistemler, erozyonu azaltacak bitki örtüsü planlaması ve çiftçilerin yerel iklim verilerine göre karar vermesini sağlayacak danışmanlık ve bilgi sistemleri.

Proje kapsamında “İklim Dostu Çiftlikler ve Çiftçiler için Agroekoloji Rehberi” ile “İklim Dostu Çiftliklerin Yaygınlaşması için Sağlıklı Gıdaya Erişim Rehberi” hazırlandı; bölgedeki kısa gıda tedarik zincirlerini güçlendiren çalışmalar da yapıldı. Proje ortakları, İzmir'deki örneklerin iklime dayanıklı tarımın Türkiye genelinde mümkün olduğunu gösterdiğini ve yerel bilgiyle bilimsel yaklaşımı birleştiren agroekolojik uygulamaların yaygınlaşması gerektiğini vurguluyor.