SHURA bülteni İspanya ve Portekiz'deki büyük karartmayı inceledi: Türkiye için sekiz ders

SHURA'nın SHURA GÜNDEM bülteninin Temmuz 2025 tarihli 7. sayısı, 28 Nisan 2025'te İspanya ve Portekiz'i karanlıkta bırakan elektrik kesintisini inceliyor ve Türkiye için sekiz ders çıkarıyor. Bültene göre çöküşün temel nedeni yenilenebilir enerjinin yüksek payı ya da düşük atalet değil, gerilim kontrolündeki yetersizlikti.

Kesinti saat 12:03'te başladı, toplam 15 GW üretim kaybına yol açtı ve İber sistemini Avrupa enterkonnekte şebekesinden kopardı. O sırada İspanya'daki üretimin yaklaşık yüzde 70'i güneş ve rüzgârdan geliyordu; bu yüzden ilk tartışmalar sistem ataletinin azlığına odaklandı. İspanya iletim sistemi operatörü Red Electrica'nın (REE) Haziran sonunda yayımladığı rapor ise asıl nedenin gerilim dalgalanmaları, kontrolsüz üretim kayıpları ve iletim sistemindeki ani reaktif güç değişimleri olduğunu, daha fazla atalet bulunsaydı bile çöküşün önlenemeyeceğini gösterdi. Düşük atalet yalnızca salınımların hızla büyümesine katkı yaptı.

Olaylar yarım saat içinde zincirleme gelişti:
• 12:03–12:19: Yaklaşık beş dakikalık ilk salınım ortalama gerilimi düşürdü. Operatör ihracatı azalttı ve hat akışlarına müdahale etti; önce güneydeki güneş santrallerinin üretimi kısıldı ama düşüş sürdü.
• 12:19–12:22: Avrupa şebekesinde frekans salınımı oldu; Fransa ve Portekiz'e HVDC hatlarıyla yapılan ihracat azaltıldı, gerilim yeniden yükselmeye başladı.
• 12:22–12:32: Dağıtım sisteminden gelen reaktif güçteki değişimler gerilimi etkiledi. Üretimi izlenemeyen, 1 MW altındaki öz tüketim santrallerinin üretimi düşünce 845 MW'lık ani talep artışı oluştu; devreye alınmak istenen doğal gaz santralleri senkron olamadığı için zamanında yetişemedi.
• 12:32–12:33: Frekans düşerken Fransa'ya anlık ihracat 1.500 MW'a çıktı, ardından hızla inerek gerilimi yükseltti. Granada'daki bir trafoda arıza oldu; 20 saniye sonra 727 MW kapasite devre dışı kaldı, ardından rüzgâr ve güneş santralleri düştü. Yalnızca 0,65 saniyede 834 MW üretim kayboldu.

Bültende sistemi savunmasız bırakan etkenler şöyle sıralanıyor: dağıtık üretimin yeterince izlenmemesi, trafo arızaları ve yedek kapasitenin geç devreye girmesi, inverter tabanlı üretimin gerilim kontrolüne katılamaması, HVDC hattının frekans kontrolünü desteklememesi ve depolama, talep tarafı katılımı gibi esneklik araçlarının yetersizliği.

Kesintinin günlük hayata etkisi ağır oldu. 35 bin kişi metro ve trenlerde mahsur kaldı, Renfe tüm seferleri durdurdu; Madrid Barajas dahil birçok havalimanında uçuşlar kesildi, bankacılık işlemleri ve dijital haberleşme yapılamadı, bazı hastaneler yalnızca acil hizmet verebildi. Toparlanma hidroelektrik ve doğal gaz santrallerinin kademeli olarak devreye alınmasıyla başladı. Krizden önce İspanya'dan anlık 1 GW elektrik alan Fransa bu kez İspanya'ya 2 GW verdi, Fas da 900 MW sağladı. 29 Nisan sabahı 07:30'da sistemin yüzde 99'u yeniden çalışıyordu.

SHURA'nın Türkiye için sıraladığı sekiz ders:
• Şebeke genişlemesi ve modernizasyonu dağıtık kaynaklar hesaba katılarak planlanmalı.
• Dağıtık ve öz tüketim tesisleri gerçek zamanlı izlenmeli, iletim ve dağıtım işletmecilerine veri akışı artırılmalı.
• İletim ve dağıtım operatörleri arasındaki koordinasyon güçlenmeli.
• Depolama ve talep tarafı katılımı gibi esneklik seçenekleri çeşitlenmeli ve acil durumda hızla devreye girebilmeli.
• Dinamik fiyat sinyalleri ve akıllı sayaçlar yaygınlaşmalı, üreten tüketiciler toplayıcılar aracılığıyla piyasaya girebilmeli.
• İnverter tabanlı üretim için gerilim kontrol kriterleri netleşmeli, reaktif güç desteği iletim ve dağıtımda birlikte kurgulanmalı.
• Enterkonnekte hat kapasiteleri ve gerekli kontrol sistemleri artırılmalı.
• Akıllı ve mikro şebekeler yaygınlaşmalı; hastane ve havalimanı gibi kritik altyapılarda mikro şebeke zorunlu tutulabilir.

Teknik öneriler arasında fazör ölçüm üniteleri (PMU) ve SCADA sistemlerinin yaygınlaşması, bataryaların “grid-forming” özelliğiyle şebeke istikrarına katkı vermesi, HVDC hatlarında frekans-güç kontrolünün etkinleştirilmesi ve yapay zekâ destekli atalet tahmini de bulunuyor. SHURA'ya göre böyle bir olay, yenilenebilir enerjiden vazgeçmenin değil, esneklik ve güvenlik için gereken yatırımları hızlandırmanın gerekçesi. Bültenin tamamı: https://shura.org.tr/shura-gundem-7-sayi/