Dernek nedir? Tanımı, organları ve kuralları

Dernek, insanların ortak bir amaç için kalıcı olarak bir araya geldiği ve bu birlikteliğe hukuken bir kimlik kazandırdığı yapıdır. Türkiye'deki sivil toplum kuruluşlarının en yaygın biçimidir: mahalle dayanışma derneklerinden meslek derneklerine, spor kulüplerinden hasta yakınları derneklerine kadar çok farklı kuruluş bu yapıyı kullanır.

Kanundaki tanım

Türk Medeni Kanunu'nun 56. maddesi ve Dernekler Kanunu'nun 2. maddesi derneği aynı unsurlarla tanımlar. Bir topluluğun dernek sayılması için şunların hepsi gerekir:

• En az yedi kişi: Kurucular gerçek kişiler olabileceği gibi başka dernekler, vakıflar ya da şirketler gibi tüzel kişiler de olabilir.
• Belirli ve ortak bir amaç: Amaç tüzükte açıkça yazılır ve kanunlarla yasaklanmamış olmalıdır. Hukuka veya ahlaka aykırı amaçla dernek kurulamaz.
• Kazanç paylaşmama: Dernek gelir elde edebilir, ama bu geliri üyelerine dağıtamaz.
• Süreklilik: Üyeler bilgi ve çalışmalarını tek seferlik bir iş için değil, sürekli olarak birleştirir.
• Tüzel kişilik: Dernek, üyelerinden ayrı bir hukuki kişidir.

Son unsur dernekleri tüzel kişiliği olmayan platformlardan ayırır. Bir mal varlığını bir amaca ayırmaya dayanan vakıftan farkı ise derneğin bir kişi topluluğu olmasıdır. Ayrıntılı karşılaştırma için: Dernek, vakıf, federasyon ve platform farkları.

Kimler dernek kurabilir?

Fiil ehliyeti olan, yani ergin ve ayırt etme gücüne sahip herkes önceden izin almadan dernek kurabilir. Bazı gruplar için kendi kanunlarında kurallar vardır:

• Kamu görevlileri: Silahlı kuvvetler ve kolluk mensupları ile memur statüsündeki kamu görevlileri için özel kanunlarındaki kısıtlamalar geçerlidir.
• Yabancılar: Türkiye'de yerleşme hakkı olan yabancılar dernek kurabilir ve derneklere üye olabilir.
• Çocuklar: On beş yaşını bitiren çocuklar, yasal temsilcilerinin yazılı izniyle çocuk derneği kurabilir. On iki yaşını bitirenler izinle çocuk derneklerine üye olabilir, ama yönetim ve denetim kurullarında görev alamaz. On sekiz yaşından büyükler çocuk derneğine kurucu ya da üye olamaz.
• Bazı suçlardan mahkûm olanlar: Terörün finansmanı, uyuşturucu imal ve ticareti ya da suç gelirlerini aklama suçlarından mahkûm olanlar, cezaları affedilmiş olsa bile genel kurul dışındaki organlarda görev alamaz.

Dernek nasıl yönetilir?

Her derneğin kanunla belirlenmiş üç zorunlu organı vardır. Dernek bunlara ek olarak danışma kurulu, onur kurulu gibi organlar da kurabilir, ama zorunlu organların görev ve yetkileri bunlara devredilemez.

Organların ayrıntılı görevleri için: Yönetim kurulu ve denetim kurulu ne yapar? ve Genel kurul nasıl yapılır?

Tüzük ve tüzel kişilik

Her derneğin bir tüzüğü olmak zorundadır. Tüzük derneğin adını, amacını, üyelik şartlarını, organlarını, aidatların nasıl belirleneceğini ve fesih hâlinde mal varlığının ne olacağını gösterir.

Dernek, kuruluş bildirimi ve tüzük idareye verildiği anda tüzel kişilik kazanır; izin ya da onay beklenmez. İdare belgeleri sonradan en fazla altmış gün içinde inceler ve dernek dernekler kütüğüne kaydedilir. Kuruluşun adımları için: Dernek nasıl kurulur?

Tüzel kişilik kazanan dernek kendi adına mal edinebilir, sözleşme yapabilir, banka hesabı açabilir ve dava açabilir.

Dernek gelirini nereden sağlar?

Kanuna göre dernek gelirleri üye aidatları, dernek faaliyetlerinden ve mal varlığından elde edilen gelirler ile bağış ve yardımlardan oluşur. Gelirler alındı belgesiyle, giderler harcama belgesiyle yapılır; bankadan gelen paralarda dekont ya da hesap özeti alındı belgesi yerine geçer.

Kazanç paylaşmama kuralı, derneğin hiç kimseye ödeme yapamayacağı anlamına gelmez. Dernek ücretli personel çalıştırabilir. Kamu görevlisi olmayan yönetim ve denetim kurulu üyelerine genel kurulun belirlediği ücret ödenebilir; bu kurulların dışındaki üyelere ise ücret ya da huzur hakkı ödenemez.

• Alındı belgesi nedir, nasıl bastırılır?
• İktisadi işletme nedir, ne zaman gerekir?
• Yardım toplama izni nasıl alınır?

Derneklerin yapamayacakları

• Tüzükte yazılı amaç ve çalışma konuları dışında faaliyet göstermek
• Anayasa ve kanunlarla yasaklanan amaçlar için ya da suç oluşturan fiiller için kurulmak
• Askerliğe, milli savunmaya ve kolluk hizmetlerine hazırlayıcı eğitim vermek, kamp açmak, üyelere üniforma giydirmek
• Mevcut ya da kapatılmış bir siyasi partinin, sendikanın veya derneğin adını, amblemini ve benzeri işaretlerini kullanmak

Şube, temsilcilik ve üst kuruluşlar

Dernek büyüdükçe başka yerlerde örgütlenebilir ya da başka derneklerle birleşebilir:

• Şube: Başka bir yerde açılan, kendi organları olan ama ayrı tüzel kişiliği olmayan birim. Dernek şubesi nasıl açılır?
• Temsilcilik: Organı olmayan, yalnızca faaliyet yürütmek için açılan birim.
• Federasyon ve konfederasyon: Aynı amaçlı en az beş derneğin kurduğu üst kuruluş federasyon, en az üç federasyonun kurduğu ise konfederasyondur. Federasyon nedir?

Kurulduktan sonra neler beklenir?

Bir derneği yönetmek düzenli bazı işleri gerektirir. En önemlileri şunlardır:

• Zorunlu defterleri onaylatıp tutmak (dernek defterleri)
• Her yıl Nisan ayı sonuna kadar dernek beyannamesi vermek (dernek beyannamesi)
• Olağan genel kurulu tüzükteki dönemde, en geç üç yılda bir yapmak ve sonucunu bildirmek
• Üyeliğe kabul edilenleri ve üyeliği sona erenleri kırk beş gün içinde idareye bildirmek (dernek üyeliği)
• Bildirimleri DERBİS üzerinden yapmak (DERBİS nedir?)

Süreleri tek yerde görmek için yükümlülük takvimine bakabilirsiniz.

Dernek nasıl sona erer?

Dernek üç yoldan sona erer. Genel kurul, toplantıya katılan üyelerin üçte iki çoğunluğuyla her zaman fesih kararı alabilir. Amacı kanuna veya ahlaka aykırı hâle gelen dernek mahkeme kararıyla kapatılabilir. Bazı durumlarda ise dernek kendiliğinden sona erer:

• Amacın gerçekleşmesi ya da gerçekleşmesinin imkânsız hâle gelmesi
• İlk genel kurulun kanundaki sürede yapılmaması ve zorunlu organların kurulmaması
• Derneğin borçlarını ödeyemez hâle gelmesi
• Tüzüğe göre yönetim kurulunun oluşturulamaz hâle gelmesi
• Olağan genel kurulun üst üste iki kez yapılamaması

Fesihten sonraki süreç için: Dernek nasıl kapatılır? Fesih ve tasfiye. Bir derneğin resmî kaydı olup olmadığını merak ediyorsanız eSTK Kütük'te adıyla ya da kütük numarasıyla arayabilirsiniz.