STK nedir? Sivil toplum kuruluşu ne demek, türleri neler?

STK, sivil toplum kuruluşu sözünün kısaltmasıdır. Devletin ve şirketlerin dışında kalan, kazanç dağıtmayan ve insanların ortak bir toplumsal amaç için gönüllü olarak bir araya geldiği kuruluşları anlatır. Bir mahalledeki yardımlaşma derneği de, ülke çapında çalışan bir eğitim vakfı da STK'dır.

STK ne demek?

"Sivil toplum" devletin ve piyasanın dışında kalan, yurttaşların kendi istekleriyle örgütlendiği alandır. Bu alanda kurulan kuruluşlara sivil toplum kuruluşu denir. Aynı kuruluşlar için başka adlar da kullanılır:

• Sivil toplum örgütü (STÖ): STK ile aynı anlamda kullanılır.
• NGO: İngilizce "non-governmental organization", yani hükümet dışı kuruluş. Uluslararası fon ve iş birliği belgelerinde bu ad geçer.
• Kâr amacı gütmeyen kuruluş: Gelirini ortaklarına dağıtmadığını vurgular.
• Üçüncü sektör: Kamu ve özel sektörün yanındaki üçüncü alan olarak sivil toplumu anlatır.

Kanunda "STK" diye bir tür var mı?

Hayır. Türkiye'de "sivil toplum kuruluşu" adıyla kurulan ayrı bir tüzel kişilik türü yoktur. STK gündelik dilde ve politika belgelerinde kullanılan bir çatı kavramdır; hukuken karşılığı çoğunlukla dernek ya da vakıftır.

Kavram mevzuatta da geçer: Dernekler Kanunu platformu tanımlarken "vakıf, sendika ve benzeri sivil toplum kuruluşları" ifadesini kullanır. Ancak kanunlar STK'yı ayrıca tanımlamaz ve "STK kuruluşu" diye bir başvuru yoktur. Bir STK kurmak isteyen kişi, pratikte dernek ya da vakıf kurar.

STK türleri nelerdir?

Türkiye'de sivil toplum kuruluşu denince akla gelen yapılar şunlardır:

Aralarındaki farkları tek tabloda görmek için: Dernek, vakıf, federasyon ve platform farkları.

Sendikalar, meslek odaları ve kooperatifler de geniş anlamda sivil toplumun parçası sayılır. Ancak bunlar kendi özel kanunlarına göre kurulur; üyeliğin zorunlu olduğu ya da kazanç paylaşılan yapılar dar anlamdaki STK tanımının dışında tutulur. Bu rehberde ve eSTK Kütük'te STK derken dernekleri, vakıfları ve onların üst kuruluşlarını kastediyoruz.

Bir kuruluşu STK yapan nedir?

• Gönüllülük: Kuruluşa katılmak ve ayrılmak kişinin kendi kararıdır.
• Kazanç dağıtmama: Gelir elde edebilir, ama bu gelir üyelere ya da kuruculara paylaştırılmaz; kuruluşun amacı için kullanılır.
• Bağımsızlık: Devletin bir birimi ya da bir şirketin uzantısı değildir; kendi organlarıyla yönetilir.
• Ortak amaç: Üyelerinin ya da toplumun yararına, tüzüğünde ya da senedinde yazılı bir amaç için çalışır.

STK'lar hangi alanlarda çalışır?

Eğitimden çevreye, afet yardımından hemşehri dayanışmasına kadar hemen her alanda STK vardır. eSTK Kütük kurumları 17 çalışma alanında sınıflandırır; her alandaki kurumları listeleyebilirsiniz:

Eğitim, Çocuk ve gençlik, Kadın, Engelliler, Yaşlılar, Göç ve mülteciler, Sosyal yardım, Afet ve acil durum, Sağlık, Haklar ve demokrasi, Çevre ve hayvanlar, Kent, kırsal ve tarım, Kültür, sanat ve miras, Spor, Meslek ve dayanışma, Din ve inanç, Uluslararası dayanışma

Türkiye'de kaç STK var, listesi nerede?

Dernekler İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü'ne, vakıflar Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne kayıtlıdır; iki kurum da kendi istatistiklerini yayımlar.

eSTK Kütük, İçişleri Bakanlığı'nın açık dernek verisine dayanır ve bugün 109.352 kaydı içerir: dernekler, dernek şubeleri, federasyonlar ve konfederasyonlar. Bu kayıtlara üç yoldan ulaşabilirsiniz:

• Adla ya da kütük numarasıyla arayın
• İl ve ilçeye göre listeleyin
• Türe göre listeleyin: dernekler, federasyonlar, konfederasyonlar, vakıflar

Tüzel kişiliği olmayan platform ve ağlar resmî kayıtlarda yer almaz; eSTK bunları beyana dayalı olarak Sivil inisiyatifler bölümünde ayrı tutar.

STK'lar gelirini nereden sağlar?

Bir STK'nın başlıca gelir kaynakları üye aidatları, bağışlar, hibe ve fon destekleri ile varsa iktisadi işletmesinin gelirleridir. Her birinin kendi kayıt ve izin kuralları vardır:

• Bağışlar nasıl kayda alınır?
• Kamuya açık yardım toplama neden izne bağlıdır?
• İktisadi işletme nedir, ne zaman gerekir?
• STK'ların başvurabileceği açık hibe ve fon çağrıları

Bir STK'ya nasıl katılırım?

Üç yol vardır: üye olmak, gönüllü olmak ya da çalışmak. Derneklere tüzükteki şartları taşıyan herkes üyelik başvurusu yapabilir (dernek üyeliği). Vakıfların üyesi olmaz; vakıflara gönüllü ya da bağışçı olarak katkı verilir. STK'larda ücretli çalışmak da mümkündür: güncel iş, staj ve gönüllülük ilanlarına bakabilirsiniz.

STK nasıl kurulur?

Önce hangi yapının size uygun olduğuna karar verin. Üyeleriyle birlikte karar alan bir topluluk kuracaksanız dernek, bir mal varlığını kalıcı olarak bir amaca ayıracaksanız vakıf doğru seçimdir.

• Dernek nasıl kurulur? Adım adım kuruluş rehberi
• Vakıf nasıl kurulur?