Vakıf nedir? Tanımı, türleri ve dernekten farkı

Vakıf, bir kişinin ya da kurumun mal varlığının bir bölümünü kalıcı olarak bir amaca ayırmasıyla doğan kuruluştur. Okul yaptırmak, burs vermek, bir hastaneyi ya da tarihî bir yapıyı yaşatmak gibi amaçlar için kurulur ve ayrılan malın gelirleriyle çalışır.

Kanundaki tanım

Türk Medeni Kanunu'nun 101. maddesine göre vakıflar, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemesiyle oluşan, tüzel kişiliği olan mal topluluklarıdır. "Özgüleme", malı o amaca ayırmak ve vakfa devretmek demektir. Vakıf tescil edildiğinde ayrılan malların mülkiyeti vakfa geçer; malı ayıran kişi (vakfeden) artık o malın sahibi değildir.

Vakfedilebilecek şeyler geniştir: bir mal varlığının tamamı, para, taşınmaz ya da gelir getiren veya ekonomik değeri olan her türlü hak.

Vakfın dernekten farkı

Beş yapının tamamını karşılaştırmak için: Dernek, vakıf, federasyon ve platform farkları.

Vakfın amacı

Amaç belirli, anlaşılır ve sürekli olmalıdır. "Topluma faydalı olmak" gibi genel bir ifade yeterli değildir; vakfın neyi, kim için yapacağı açıkça yazılmalıdır. Kanun bazı amaçlarla vakıf kurulmasını yasaklar. Şu amaçlarla vakıf kurulamaz:

• Cumhuriyetin Anayasa ile belirlenen niteliklerine ve Anayasanın temel ilkelerine aykırı amaçlar
• Hukuka, ahlaka, millî birliğe ve millî menfaatlere aykırı amaçlar
• Belli bir ırk ya da cemaat mensuplarını desteklemek

Vakıf türleri

Vakıflar Kanunu vakıfları kuruluş dönemlerine ve yönetim biçimlerine göre ayırır:

Bu rehberde vakıf derken, bugün kurulabilen tek tür olan yeni vakıfları kastediyoruz.

Vakıf nasıl yönetilir?

Vakfın üyeleri olmadığı için genel kurulu da yoktur. Kanun yalnızca bir yönetim organı bulunmasını zorunlu tutar; vakfeden, vakıf senedinde başka organlar da öngörebilir. Uygulamada sık görülen yapı, en yetkili organ olarak bir mütevelli heyeti, yürütme için bir yönetim kurulu ve bir denetim kuruludur. Ayrıntılar için: Vakıf senedinde neler bulunmalı?

• Yönetim organında görev alanların çoğunluğunun Türkiye'de yerleşik olması gerekir.
• Hırsızlık, dolandırıcılık, zimmet, rüşvet, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, kaçakçılık ya da Devletin güvenliğine karşı suçlar gibi kanunda sayılan suçlardan mahkûm olanlar vakıf yöneticisi olamaz.
• Yöneticiler mahkeme kararı olmadan görevden uzaklaştırılamaz.

Vakıfların yükümlülükleri ve denetimi

Vakıflarda iç denetim esastır; vakfın denetim makamı ise Vakıflar Genel Müdürlüğü'dür. Genel Müdürlük, vakfın senedine uyup uymadığını, mallarını ve gelirlerini amaca uygun kullanıp kullanmadığını denetler. Başlıca yükümlülükler şunlardır:

• Beyanname: Yöneticilerin listesi, önceki yılın faaliyet raporu, bütçe ve bilançoları, taşınmazlar ve mali tabloları içeren beyanname her yılın ilk altı ayında Genel Müdürlüğe verilir.
• İç denetim: En az yılda bir iç denetim yapılır; rapor ve sonuçları rapor tarihinden itibaren iki ay içinde Genel Müdürlüğe bildirilir.
• Taşınmazlar: Edinilen ya da değiştirilen taşınmazlar tapuya tescilden itibaren bir ay içinde bildirilir.
• Yurt dışı yardımlar: Yurt dışından alınan ya da yurt dışına gönderilen nakdi yardımlar banka aracılığıyla yapılır ve sonuç Genel Müdürlüğe bildirilir.
• İktisadi işletme ve şirket: Vakıf, Genel Müdürlüğe bilgi vererek iktisadi işletme ya da şirket kurabilir; bunların gelirleri vakfın amacı dışında kullanılamaz (iktisadi işletme).

Vakıflar Cumhurbaşkanı kararıyla vergi muafiyeti de kazanabilir. Bu statü ve bağışçılara sağladığı avantajlar için: Kamu yararı statüsü ve vergi muafiyeti.

Vakıf nasıl sona erer?

Amacın gerçekleşmesi imkânsız hâle gelir ve amacı değiştirmek de mümkün olmazsa vakıf kendiliğinden sona erer ve mahkeme kararıyla sicilden silinir. Yasak bir amaç güttüğü ya da yasak faaliyetlerde bulunduğu sonradan anlaşılan vakıf ise mahkeme kararıyla dağıtılır.

Sona eren vakfın borçları ödendikten sonra kalan malları vakıf senedindeki hükme göre devredilir; senette hüküm yoksa mahkeme kararıyla benzer amaçlı bir vakfa geçer. Dağıtılan vakıfların kalan malları ise Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne geçer.

Vakıf mı kurmalı, dernek mi?

Kuruluşun adımları için: Vakıf nasıl kurulur? Vakıflar Genel Müdürlüğü kayıtlarındaki vakıfları eSTK'nın vakıflar bölümünde arayabilirsiniz.